Strijk en zet

Of de uitdrukking 'strijk en zet' wat met het zaagbedrijf heeft te maken is niet geheel duidelijk, een feit is wel dat het strijk en zet is dat de zagen gestreken en gezet moeten worden.
Na flink wat meters te hebben gezaagd zijn de zagen bot geworden. Hoeveel meter er precies gezaagd kan worden is afhankelijk van de dikte van de stammen en de hardheid van het hout. Gemiddeld komen we uit op zo'n veertig meter.
Botte zagen moeten worden geslepen. De zagen worden uit het zaagraam gehaald en vervangen door scherpe. Dit is natuurlijk een moment om te bepalen hoe dik we gaan zagen en op welke manier de zagen in het verticale zaagraam gaan worden gezet.

Bij het handmatig scherpen van de zagen wordt de zaag in de vijlbank geklemd. Eerst worden de tanden allemaal op gelijke hoogte gebracht door met een vijl over de punten van de tanden te strijken. Dit is noodzakelijk omdat een tand die te ver naar voren staat eigenlijk al het werk in zijn eentje doet, een te lage tand doet helemaal niet mee. Vervolgens worden de tanden stuk voor stuk scherp gemaakt door zowel aan de voorkant als aan de achterkant wat bij te vijlen, dit noemen we strijken.
Als de zaag weer scherp is moeten de tanden worden gezet. De tanden worden om en om iets omgebogen met een zettang of een zetijzer. Op die manier ontstaat een zaagsnede die wat breder is dan de zaag dik is. Dit voorkomt het klemmen en daardoor vastlopen van de zaag, bovendien kan door de wat wijdere zaagsnede het zaagsel beter worden afgevoerd. De zetting luistert tamelijk nauw want te wijd gezet levert verlies op, (we zagen per slot van rekening niet om zaagsel te produceren) bij een te nauwe zetting lopen we kans op vastlopende zagen. Onder andere de structuur van het hout is daarbij bepalend, de ene houtsoort levert grover zaagsel dan de andere.

Tegenwoordig scherpen we de zagen niet meer met de hand maar doen het machinaal. In één loop door de slijpautomaat worden de tanden op de juiste hoogte gebracht en zowel aan de voorkant als aan de achterkant bijgeslepen. Het zetten doen we nog wel steeds handmatig.

We kunnen nu de zagen op maat in de fabriek laten maken. Vroeger was dat anders, toen werden de zagen in de zaagmolen zelf gemaakt. Uit een geschikt blad staal werd met een zagenknipper een stukje metaal weggeknipt. Doe je dit maar vaak genoeg, dan blijft er een rij tanden over. Aan de uiteinden werden metalen strips geklonken voor bevestiging in de spansleutels, nog even strijken en zetten en de zaag was klaar voor gebruik.

Stichting Beheer houtzaagmolen Twickel